Refleksja chrześcijańska na temat NEW AGE
Przedstawiamy drugą część dokumentu Papieskiej Rady ds. Kultury i Papieskiej Rady ds. Dialogu Międzyreligijnego poświęconego New Age i przedstawionego w Watykanie 3 lutego 2003 r. Pierwszą część drukowaliśmy w poprzednim numerze.
Niektórzy uważają, że ezoteryzm XIX wieku jest całkowicie świecki. Alchemia, magia, astrologia i inne elementy tradycyjnego ezoteryzmu zostały wchłonięte przez aspekty kultury nowożytnej, wśród których należy wymienić poszukiwanie praw przyczynowych, ewolucjonizm, psychologię i studiowanie religii. Ten typ ezoteryzmu przyjął najbardziej określoną formę w idei Heleny Bławatskiej, medium rosyjskiego, która w 1875 r., w Nowym Jorku, założyła z Henry Olcottem Towarzystwo Teozoficzne. Towarzystwo zamierzało połączyć elementy tradycji wschodnich i zachodnich w typie spirytyzmu ewolucjonistycznego i obrało trzy zasadnicze cele:
- „Utworzyć zaczątek uniwersalnego braterstwa ludzkości, bez różnicy rasy, wiary, kasty lub koloru skóry;
- rozwijać studium porównawcze religii, filozofii i nauki;
- badać jeszcze niewyjaśnione prawa natury i ukryte siły człowieka".
„Znaczenie tych celów [...] powinno być jasne. Pierwszy cel odrzuca pośrednio 'irracjonalny fanatyzm' i 'sekciarstwo' tradycyjnego chrześcijaństwa, tak jak go ujmują spirytyści i teozofowie. [...] Jednak z tych celów nie od razu jest oczywiste, że przez 'naukę' teozofowie rozumieli nauki tajemne, a przez filozofię occulta philosophia, że prawa natury były prawami natury tajemnej lub psychicznej oraz że oczekiwano, iż religioznawstwo porównawcze ukaże 'tradycję pierwotną', wzorowaną w sposób definitywny na hermetycznej philosophia perennis".
Bardzo ważnym elementem pism Madame Bławatskiej była emancypacja kobiet, która pociągała za sobą atak na „męskiego" Boga judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Wyrażano życzenie powrotu do Bogini-Matki hinduizmu i do praktykowania cnót kobiecych. Idee te zostały rozwinięte przez Annie Besant, kluczową postać ruchu feministycznego. Dzisiaj „wicca" i „duchowość kobiet" kontynuują walkę przeciw chrześcijaństwu „patriarchalnemu".
Marilyn Ferguson poświęcił rozdział swojej książki The Aquarian Conspiracy (Konspiracja Wodnika) prekursorom Ery Wodnika, którzy ukuli zręby przekształcającej wizji, która opiera się na ekspansji świadomości i na doświadczeniu autotranscendencji. Wśród innych wspomina amerykańskiego psychologa Williama Jamesa i psychiatrę szwajcarskiego Carla Gustava Junga. James uznał religię za doświadczenie, a nie dogmat, i uczył, że istoty ludzkie mogą zmieniać swoje postawy mentalne w taki sposób, że mogą stać się twórcami swojego przeznaczenia. Jung wskazał na transcendentny charakter świadomości i wprowadził ideę podświadomości zbiorowej, rodzaju magazynu symboli i wspólnej pamięci osób z różnych epok i kultur. Według Woutera Hanegraaffa obydwaj uczeni przyczynili się do „sakralizacji psychologii", która stała się ważnym elementem myśli i praktyki New Age. Jung bowiem nie tylko nadał ezoteryzmowi charakter psychologiczny, ale sakralizował psychologię, nasycając ją treściami typowymi dla spekulacji ezoterycznej. Rezultatem tego jest zbiór teorii, który sprawia, że ludzie mówią o Bogu, w rzeczywistości myśląc o własnej psyche, a mówiąc o własnej psyche, myślą faktycznie o tym, co boskie. Jeśli psyche jest myślą, a także Bóg jest myślą, to wtedy poddać dyskusji jedno oznacza poddać dyskusji drugie". Na zarzut „upsychologicznienia" chrześcijaństwa Jung odpowiedział, że „psychologia jest mitem współczesnym i wiara może być rozumiana tylko za pośrednictwem takiego mitu"1. Psychologia Junga rzuca światło na wiele aspektów wiary chrześcijańskiej, w szczególności na konieczność podjęcia rzeczywistości zła, ale jego przekonania religijne tak zmieniają się w różnych fazach jego życia, że tym, co pozostaje, jest raczej pogmatwany obraz Boga. Centralnym elementem w jego myśli jest kult słońca, w którym Bóg jest żywą energią (libido) w osobie. Jak powiedział on sam: „To porównanie nie jest czystą grą słów". To, do czego Jung się odnosi, jest „bogiem wewnętrznym", istotną boskością, której obecność dostrzegał w każdej istocie ludzkiej. Wędrówka w kierunku wszechświata wewnętrznego prowadzi przez nieświadomość. Harmonia między światem wewnętrznym i światem zewnętrznym znajduje się w nieświadomości zbiorowej.
Tendencję do zamiennego traktowania psychologii i duchowości przyjął Human Potential Movement i rozwinął pod koniec lat sześćdziesiątych Esalen Institute w Kalifornii. Psychologia transpersonalna, pod silnym wpływem religii wschodnich i Junga, oferowała podróż kontemplacyjną, w której nauka spotyka się z mistycyzmem. Akcent położony na cielesność, poszukiwanie sposobów ekspansji świadomości i kultywowanie mitów nieświadomości zbiorowej stanowiły zachętę do szukania „boga wewnątrz siebie". Aby zrealizować swoje możliwości, należy przekroczyć własne ego, by stać się bogiem, którym w gruncie rzeczy jest każdy. Aby to uczynić, należało wybrać odpowiednią terapię, medytację, doświadczenia parapsychologiczne, środki halucynogenne. Były to sposoby osiągania „doświadczeń szczytowych", doświadczeń „mistycznych" połączenia się z Bogiem i z kosmosem. Symbol Wodnika został wzięty z mitologii astrologicznej, a następnie zaczął oznaczać pragnienie świata radykalnie nowego. Dwoma centrami, które spełniały rolę początkowej siły napędowej dla New Age, były - i w pewnym sensie są jeszcze - Wspólnota-ogród we Findhorn w północno-wschodniej Szkocji i Centrum Rozwoju Potencjału Ludzkiego w Esalen nad Big Sur, w Kalifornii, w Stanach Zjednoczonych. Tym, co znacznie ożywia New Age, jest rosnąca świadomość globalna i świadomość zbliżającego się kryzysu ekologicznego.
Centralne tematy New Age
New Age nie jest religią w ścisłym sensie, ale jest zainteresowany „tym, co boskie". Istotą New Age jest dowolne połączenie różnych działań, idei i osób, do których można pojęcie to zastosować. Nie istnieje więc w nim ostateczne sformułowanie czegoś takiego, jak doktryny głównych religii. Mimo tego i mimo niezmiernej różnorodności w łonie New Age można wyodrębnić niektóre punkty wspólne:
- Kosmos jest organiczną całością;
- Jest ożywiany przez Energię, która jest także utożsamiana z Duszą i Duchem;
- Silnie wierzy się w pośredniczenie rozmaitych istot duchowych. Istoty ludzkie są zdolne sięgnąć do wyższych sfer niewidzialnych i kontrolować swoje życie, poza śmiercią;
- Uznaje się istnienie wiecznego poznania", które jest uprzednie i wyższe w stosunku do wszystkich religii i kultur;
- Osoby idą za oświeconymi nauczycielami.
Co New Age mówi na temat...
...osoby ludzkiej?
New Age wierzy w możliwość doskonalenia osoby ludzkiej za pośrednictwem szerokiej gamy technik i terapii (kontrastującej z chrześcijańską wizją współdziałania z łaską Bożą). Na ogół zgadza się z Nietzschem, według którego chrześcijaństwo nie pozwoliło autentycznemu człowieczeństwu w pełni się ujawnić. Doskonałość w tym kontekście - oznacza osiągnięcie samorealizacji, zgodnie z porządkiem wartości, który sami tworzymy i który osiągamy własnymi siłami. (...)
Jest użyteczne wprowadzenie rozróżnienia między ezoteryzmem, czyli poszukiwaniem poznania, a tym, co magiczne, czyli tajemne; to drugie jest narzędziem uzyskania władzy. Niektóre grupy mają charakter zarówno ezoteryczny, jak i tajemny. Ośrodkiem okultyzmu jest wola władzy oparta na marzeniu o staniu się bogiem. Używając tej władzy, osoby przygotowują drogę do Ery Oświecenia. To wywyższenie człowieczeństwa dokonuje odwrócenia właściwej relacji między Stwórcą i stworzeniem, a jedną z jego skrajnych form jest satanizm. Szatan staje się symbolem buntu przeciw konwencjom i regułom - symbolem, który często przyjmuje formy agresywne, egoistyczne, oparte na przemocy. Niektóre grupy ewangeliczne wyraziły troskę z powodu podprogowej obecności tego, co określają symbolizmem satanistycznym, w niektórych formach muzyki rockowej, wywierającej silny wpływ na młodzież. Wszystko to jest całkowicie obce orędziu pokoju i harmonii Nowego Testamentu, a często jest jedną z konsekwencji wywyższenia człowieczeństwa, gdy zakłada ono odrzucenie transcendentnego Boga.
Ulega temu nie tylko młodzież. Podstawowe tematy kultury ezoterycznej są także obecne w dziedzinie polityki, wychowania i prawodawstwa. W szczególności dotyczy to ekologii. Nacisk położony przez radykalną ekologię na biocentryzm kwestionuje antropologiczną wizję Biblii, w której ludzie stanowią ośrodek świata, ponieważ z jakościowego punktu widzenia są wyżsi od innych form naturalnych. Pogląd ten jest dzisiaj wyraźnie obecny w prawodawstwie i wychowaniu, mimo faktu, że w taki sposób dokonuje się pomniejszanie człowieczeństwa. To samo ezoteryczne źródło kulturowe można znaleźć w ideologii, która stanowi tło polityki demograficznej oraz eksperymentów inżynierii genetycznej, które wydają się wyrażać marzenie istot ludzkich o stwarzaniu siebie na nowo. W jaki sposób chce się to osiągnąć? Odszyfrowując kod genetyczny, zmieniając naturalne reguły płciowości, przekraczając granice śmierci.
Wielu autorów New Age utrzymuje, w koncepcji, wg której każda jednostka jest stwórczym źródłem wszechświata, iz sami wybieramy okoliczności naszego życia (nawet chorobę i śmierć). Aby jednak dobrze zrozumieć, jakie jest nasze miejsce w świecie, musimy podjąć wędrówkę. Wędrówką jest psychoterapia, a zbawienie jest uznaniem świadomości uniwersalnej. Grzech nie istnieje. Istnieje tylko niedoskonała świadomość. (...)
Niektóre fazy wędrówki do samo-odkupienia mają charakter przygotowawczy (medytacja, harmonia fizyczna, wyzwolenie energii samo-uzdrowienia). Są to punkty wyjścia procesów uduchowienia, doskonałości i oświecenia, które pomagają osobom osiągnąć dalszą samokontrolę i koncentrację psychiczną dzięki „przemianie" ja indywidualnego w „świadomość kosmiczną". Przeznaczenie osoby ludzkiej polega na serii reinkarnacji duszy w różne ciała. (...)
Psychologii używa się, aby wyjaśnić ekspansję myśli jako doświadczenia „mistycznego". Joga, zen, medytacja transcendentalna i ćwiczenia tantryczne prowadzą do samorealizacji, czyli oświecenia. Wierzy się w „doświadczenia szczytowe" (ponowne przeżycie własnych narodzin, wędrowanie aż do granic śmierci, biofeedback, taniec, a nawet środki odurzające, wszystko, co wywołuje odmienne stany świadomości) prowadzą do jedności i do oświecenia. Ponieważ jest tylko jedna Myśl, niektóre osoby mogą być kanałami umożliwiającymi sięgnięcie do istot wyższych. Każda część tego jedynego bytu uniwersalnego kontaktuje się ze wszystkimi pozostałymi. Klasyczną pozycją New Age jest psychologia transpersonalna, do której podstawowych pojęć należą: myśl uniwersalna, ja wyższe, nieświadomość osobista i zbiorowa oraz ja indywidualne. Ja wyższe jest naszą tożsamością, mostem między Bogiem, jako myślą Bożą, i ludzkością. Rozwój duchowy polega na kontakcie z ja wyższym, które przekracza wszystkie formy dualizmu, występującego między podmiotem i przedmiotem, życiem i śmiercią, psyche i soma, ja i fragmentarycznymi aspektami siebie. Nasza ograniczona osobowość jest jakby cieniem lub snem wywołanym przez ja realne. Ja wyższe zawiera wspomnienia z wcześniejszych reinkarnacji.
...Boga?
New Age przyznaje zdecydowane pierwszeństwo religiom wschodnim i przedchrześcijańskim, ponieważ uważa je za wolne od zniekształceń judeochrześcijańskich. Okazuje więc wielki szacunek starożytnym obrzędom rolniczym i kultom związanym z płodnością. „Gaja" - Matka Ziemia - jest proponowana jako alternatywna możliwość względem Boga Ojca, którego obraz jest łączony z patriarchalną koncepcją męskiej dominacji nad kobietą. Mówi się o Bogu, ale nie o Bogu osobowym. Bóg, o którym mówi New Age, nie jest ani osobowy, ani transcendentny. Nie jest wolnym Stwórcą, ani miłującym Władcą wszechświata, ale „energią bezosobową", immanentną w stosunku do świata, z którym stanowi „jedność kosmiczną". Bóg jest „zasadą życia", „duchem lub duszą świata", całkowitą sumą świadomości istniejącej w świecie. W pewnym sensie wszystko jest Bogiem. Obecność Boga jest bardziej widoczna w duchowych aspektach życia, tak że każda myśl/duch do pewnego stopnia jest Bogiem.
„Boska energia", świadomie przyjmowana przez mężczyzn i kobiety, jest często opisywana jako „energia chrystyczna". Mówi się także o Chrystusie, ale nie o Jezusie z Nazaretu. „Chrystus" jest tytułem przyznawanym komuś, kto osiągnął stan świadomości, w którym postrzega własną boskość, a więc może stwierdzić, że jest „nauczycielem uniwersalnym". Jezus z Nazaretu nie był Chrystusem, ale tylko jedną z postaci historycznych, w których objawiła się natura „chrystyczna", jak w przypadku Buddy i innych. Każda manifestacja historyczna Chrystusa jasno pokazuje, że wszystkie istoty ludzkie są niebiańskie i boskie, oraz prowadzi je do tej realizacji.
Najbardziej wewnętrzny i osobowy („psychiczny") poziom, na którym istoty ludzkie „zdają sobie sprawę" z tej „boskiej energii kosmicznej", jest nazywany także Duchem Świętym.
... świata?
Wyjątkowo ważne dla większości New Age jest przejście od mechanistycznego modelu fizyki klasycznej do modelu „holistycznego" współczesnej fizyki atomowej i podatomowej, opartego na pojęciu materii, która składa się raczej z fal lub energii niż z cząstek. Wszechświat jest oceanem energii, który jest jedną całością lub siecią więzi. Energią ożywiającą ten jedyny mechanizm, którym jest wszechświat, jest „duch". Nie istnieje odrębność między Bogiem i światem. Sam świat jest boski i poddany jest procesowi ewolucyjnemu, który prowadzi od nieruchomej materii do „wznioślejszej i doskonalszej świadomości". Świat nie został stworzony. Jest wieczny i samowystarczalny. Przyszłość świata zależy od dynamizmu wewnętrznego koniecznie pozytywnego i prowadzi do jedności (boskiej) pojednanej z tym wszystkim, co istnieje. Bóg i świat, dusza i ciało, inteligencja (racjonalność) i emocje, niebo i ziemia są jedną niezmierzoną wibracją energii.
James Lovelock w książce o hipotezie Gai utrzymuje, że „całą gamę materii żyjącej na ziemi, od wielorybów do wirusów, od dębów do glonów, można by uważać za jedną istotę żyjącą, która jest w stanie manipulować atmosferą ziemi, aby zadośćuczynić wszystkim swoim wymaganiom, i obdarzona jest zdolnościami i władzami wyższymi od zdolności i władz jej części". Dla niektórych hipoteza Gai jest „dziwną syntezą indywidualizmu i kolektywizmu. To tak, jakby New Age, chroniąc osoby przed polityką fragmentaryczną, nie widział, że wrzuca je do kotła myśli globalnej". Globalny mózg potrzebuje instytucji, aby móc rządzić; innymi słowy - potrzebuje rządu światowego. „Aby podjąć dzisiejsze problemy, New Age śni o arystokracji duchowej w stylu Państwa Platona, rządzonej przez tajne towarzystwa"2. Może to przesadne stwierdzenie, ale elitaryzm gnostycki i rząd globalny są zgodne w licznych kwestiach polityki międzynarodowej.
We wszechświecie wszystko jest powiązane ze sobą. Rzeczywiście, każda część jest w sobie obrazem całości. Wszystko jest w każdej rzeczy.
W „wielkim łańcuchu bytu" wszystkie byty są wewnętrznie połączone i tworzą jedną rodzinę o różnych stopniach ewolucji. Każda osoba ludzka jest hologramem - obrazem całości stworzenia, w którym wszystko wibruje zgodnie z własną częstotliwością. Każda istota ludzka jest neuronem centralnego systemu nerwowego ziemi i wszystkie istoty jednostkowe pozostają w relacji komplementarności z wszystkimi innymi. Rzeczywiście, istnieje komplementarność wewnętrzna lub obuplciowa w całym stworzeniu.
W pismach i myśli New Age stale powraca temat „nowego paradygmatu", wprowadzony do nauki współczesnej. „Nauka pozwoliła nam widzieć się w ramach całości i systemów, pobudziła nas i przekształciła. Uczymy się interpretować tendencje, uznawać pierwsze znaki innego, bardziej obiecującego paradygmatu. Tworzymy przyszłe scenariusze alternatywne. Mówimy o upadkach starych systemów, wprowadzając nowe rozwiązania problemów we wszystkich dziedzinach". „Zmiana paradygmatu" jest zatem radykalną zmianą perspektywy, ale niczym więcej. Pojawia się pytanie, czy myśl i zmiana realna są proporcjonalne i na ile zmiana wewnętrzna może okazać się skuteczna w świecie zewnętrznym. Trzeba pytać - nawet nie wydając negatywnej oceny - na ile naukowy jest proces pojęciowy, który zakłada takie stwierdzenia: „Wojna jest nie do pomyślenia w społeczności osób autonomicznych, które odkryły, że cała ludzkość jest współzależna, które nie boją się obcych idei i kultur, które wiedzą, że wszystkie rewolucje zaczynają się we wnętrzu i że nie można piętna własnego oświecenia wycisnąć na innych"3. Nielogiczny jest wniosek, że coś nie może się zdarzyć tylko dlatego, że jest nie do pomyślenia; to rozumowanie jest rzeczywiście gnostyckie, w tym znaczeniu, że przypisuje przesadną władzę poznaniu i świadomości. Nie chcemy negować podstawowej i kluczowej roli rozwoju świadomości w badaniach naukowych, a tylko ostrzec przed nakładaniem na rzeczywistość zewnętrzną tego, co na razie jest obecne tylko w myśli.
„Mieszkańcy raczej mitu niż historii"? New Age i kultura
„Fascynacja ruchem New Age polega w gruncie rzeczy na kulturowo wzbudzanym zainteresowaniu ludzkim ja, jego wartością, jego zdolnościami i jego problemami. Podczas gdy tradycyjna religijność, ze swoją organizacją hierarchiczną, jest dostosowana do wspólnoty, duchowość wolna od tradycji dobrze dostosowuje się do jednostki. New Age jest ruchem związanym z ja, ponieważ ułatwia celebrację tego, czym ono jest i czym powinno się stać, oraz jest dla ja, ponieważ różniąc się od tego, co dominujące, może podjąć problemy tożsamości zrodzone z konwencjonalnych form życia".
Odrzucenie tradycji jako organizacji patriarchalnej, hierarchicznej i eklezjalnej zakłada poszukiwanie alternatywnej formy społeczeństwa, które wyraźnie inspiruje się współczesnym pojęciem ja. Wiele pism z kręgów New Age wyjaśnia, że nie można uczynić niczego (bezpośrednio), aby zmienić świat, ale wszystko, by zmienić siebie. Modyfikacja świadomości indywidualnej wydaje się sposobem (pośrednim) zmieniania świata. Najważniejszym narzędziem zmiany społecznej jest osobisty przykład. Światowe uznanie takich przykładów osobistych będzie stale prowadzić do przemiany myśli kolektywnej i taka przemiana będzie głównym osiągnięciem naszego czasu. Stanowi to Oczywiście część paradygmatu holistycznego i jest nowym przyjęciem klasycznej kwestii filozoficznej jedności i wielości. Łączy się także z Jungowskim wykładem teorii odpowiedniości i z jego odrzuceniem przyczynowości. Jednostki są fragmentarycznymi obrazami hologramu planetarnego. Patrząc w swoje wnętrze, wszechświat nie tylko się poznaje, ale się go modyfikuje. Jednak im więcej patrzy się we wnętrze, tym mniejsza staje się arena polityczna. Czy to wszystko rzeczywiście harmonizuje z retoryką demokratycznego uczestniczenia w nowym porządku planetarnym, czy też jest nieświadomym i subtelnym sposobem pozbawiania ludzi władzy, narażając ich w ten sposób na poddanie manipulacji? Aktualna troska o problemy planetarne (kwestie ekologiczne, wyczerpanie bogactw naturalnych, przeludnienie, różnice ekonomiczne między Północą i Południem, ogromne arsenały nuklearne i niestabilność polityczna) pomaga czy przeszkadza w zaangażowaniu się w inne kwestie społeczne i polityczne, które są równie rzeczywiste? Stara zasada: „Miłość zaczyna się w domu" może ukazywać zdrową równowagę w podejściu do takich kwestii. Niektórzy obserwatorzy New Age wykazują, że za pozorną obojętnością w stosunku do polityki kryje się autorytaryzm lewicowy.
ciąg dalszy w następnym numerze
1 Th. M. King, Jung and Catholic Spirituality „America", 3 April 1999, s. 14. Autor wskazuje, że zwolennicy New Age cytują fragmenty dotyczące I Ching, astrologii i zen, podczas gdy katolicy cytują fragmenty dotyczące mistyki chrześcijańskiej, liturgii i wartości psychologicznej sakramentu pojednania" (s. 12). Zestawia także listę katolickich osobistości i instytucji duchowych wyraźnie kierujących się psychologią Junga i czerpiących z niej inspirację.
2 M. Lacroix, L'Ideologia della New Age, Milano 1998, s. 84n.
3 Marilyn Ferguson, The Acquarian Conspiracy. Personal and Social Transformation in Our Time, Los Angeles 1980, s. 411
